OSVRT
Kraljevo je danas obeležilo 14. oktobar, Dan sećanja na žrtve streljanja iz oktobra 1941. godine. Program je održan po ustaljenom redu i sa dužnim pijetetom. Ipak, ostaje pitanje koje ovaj portal postavlja godinama: da li je jedan dan dovoljan za grad čije je stradanje jedno od najvećih u okupiranoj Srbiji?
Dan je počeo komemorativnom sednicom Skupštine grada Kraljeva u zgradi Gradske uprave, uz prisustvo lokalnih zvaničnika, delegacija i gostiju iz Maribora i drugih gradova. Centralni skup održan je potom na Spomen-groblju streljanih. Državne i lokalne delegacije, potomci žrtava i građani položili su vence i prisustvovali parastosu. Na kraju su glumci Kraljevačkog pozorišta izveli poetsko-muzički program „Kamena uspavanka“ na samom prostoru spomen-kompleksa.
Imena, a ne brojevi
Od 15. do 20. oktobra 1941. pripadnici 717. posadne pešadijske divizije Vermahta streljali su, prema do sada pouzdano utvrđenim podacima, 2.255 ljudi. Većinom su to bili Kraljevčani, radnici Fabrike vagona, Fabrike aviona i Državne železničke radionice. Streljanja su sprovedena po pravilu odmazde: sto talaca za jednog ubijenog i pedeset za jednog ranjenog nemačkog vojnika. Kraljevo je tako postalo jedna od karika u lancu zločina koji je počeo u Mačvi i nastavio se u Kragujevcu.
Prve četiri posleratne decenije govorilo se o šest hiljada žrtava. Ovaj broj su generacije učile napamet, a zatim ga nadmetale i prepravljale zavisno od dnevnopolitičkih potreba. Taj krug je prekinula istoričarka Silvija Krejaković. U knjizi „Identiteti“, koju je 2013. objavio Muzej žrtava genocida, ona je bezimenim brojkama vratila imena, prezimena i zanimanja. Na njen rad nadovezuju se mlađi istoričari iz Narodnog muzeja Kraljevo i van njega, poput dr Dragoljuba Danilovića, Vojkana i Nemanje Trifunovića. Ova poruka bi morala biti u središtu svakog oktobarskog skupa. Razlozi stradanja jednako su besmisleni bez obzira na broj, ali dostojanstvo žrtvama vraćaju njihova imena.
Država se vratila, a memorijal čeka
Posle više od decenije pauze, 14. oktobar u Kraljevu ponovo je u državnom kalendaru obeležavanja značajnih istorijskih događaja. Odluku je doneo resorni odbor Vlade na zajedničku inicijativu grada i beogradske podružnice Zavičajnog društva Kraljevo. Od 2024. godine venci se polažu po državnom protokolu, a prvi venac polaže predstavnik Vlade Republike Srbije. To je važan pomak i treba ga pozdraviti.
Protokol, međutim, nije dovoljan. Memorijalni kompleks je i dalje nedovršen. Po rešenju arhitekata Spasoja Krunića i Dragiše Kovačevića, prihvaćenom još 1970. godine posle opštejugoslovenskog konkursa, izgrađena je tek polovina. Muzej koji je projektom bio predviđen nikada nije podignut. Spomen-vagon na ulazu, nekada sa čuvarom i knjigom žalosti, stradao je u vandalskom požaru. U tekstovima koje smo objavljivali svedoci su opisivali stoku na humkama, decu koja igraju fudbal, pa čak i čoveka koji je na stratištu igrao golf.
Uzrok nije samo nedostatak novca. Sredinom devedesetih ukinuta je služba koja se tokom cele godine starala o Spomen-parku i pripremala oktobarske programe. Od tada je briga o memorijalu svačija u načelu, a ničija u praksi. Grad se kompleksa seti svakog oktobra, sredi ga za komemoraciju i ostavi do naredne godine. Ideja da se osnuje posebna javna ustanova samo za memorijalni kompleks iznošena je i ranije, ali još nije sprovedena. Profesor filozofije Vladimir Marović upozorava da uređenje ovog prostora ne može zavisiti od nečijih želja. Prema njegovim rečima, to mora biti ozbiljan kulturni, edukativni, arhitektonski, muzeološki i državni poduhvat sa jasnom porukom. Ako je država vratila Kraljevački oktobar u svoj kalendar, logičan sledeći korak je da preuzme i deo odgovornosti za završetak memorijala.
Za koga se sećamo?
Danas je na Spomen-groblju ponovo bilo mnogo učenika. To je dobro, ali samo dolazak ne znači i razumevanje. U nastavi istorije Kraljevački oktobar se obrađuje unutar jedne lekcije o otporu, ustanku i građanskom ratu 1941–1942. Toliko gradiva teško staje u jedan čas, a u udžbeniku se Kraljevo pominje tek u jednoj rečenici, uz Kragujevac i Dragince. Sve ostalo zavisi od nastavnika i njegove volje da iskoristi slobodu u planu. Zato se deca na komemoraciji, kako je za naš portal zapisao nastavnik istorije Milenko Đurić, često vide sa drugovima ili se raduju što taj dan nema nastave. Kako je i sam naglasio, za to nisu kriva deca.
Rešenja su predlagana i ranije. Prvo je muzej sa kustosom i multimedijalnim sadržajem. Drugo je raspored po kojem svaka kraljevačka škola ima svoj mesec za posetu stratištu, u malim grupama i uz priče o konkretnim ljudima i porodicama, poput dr Mileve Karajović ili porodice Blažić. Treće je protokol po kojem svaka zvanična delegacija koja dolazi u Kraljevo poseti i ovo mesto. Kragujevac je od „Velikog školskog časa“ napravio događaj koji javni servis prenosi svake godine. Kraljevo je nekada imalo direktan prenos i goste iz cele Jugoslavije, a danas se, po oceni naših sagovornika, obeležavanje svelo na lokalni okvir.
Umetnost kao most
U tom smislu umetnički programi, poput večerašnje „Kamene uspavanke“, nisu samo završnica protokola. Oni mogu da progovore mladima jezikom koji govori zvaničnika ne poseduje. Isto pokazuju i projekti poput „Kuće nezaborava“ umetnice Stefane Savić. Taj projekat je prostor sećanja gradio od ličnih priča samih Kraljevčana, različitih generacija i iskustava. Sećanje postaje kulturno pamćenje tek kada ima ustanovu koja ga čuva, ljude koji ga prenose i mesto koje ga dostojno nosi.
Kraljevo je danas pokazalo da pamti. Ostaje da pokaže da se brine o tom pamćenju i ostalih 364 dana u godini. Pitanje koje je postavio nastavnik Đurić važi i za ovaj 14. oktobar: da li smo dostojni ljudi čija imena danas izgovaramo?
Zoran Nikolić,urednik portala KV Novosti on line
Danas, gotovo neverovatno zvuči podatak da je broj tačno stradalih imenom i prezimenom utvrđen tek krajem XX i početkom XXI veka ,bezmalo sedam decenija posle tragičnih događaja, jer se u decenijama posle rata umesto insistiranja na utvrđivanju imena i prezimena stradalih prilikom obeležavanja tih datuma i u Kraljevu i u Kragujevcu insistiralo na svojevrsnoj mitologizaciji tih događaja u funkciji snaženja narativa, tih godina vladajuće ideologije, ali delom i prikrivanja nemara prema istorijskoj građi i dokumentima od strane onih čiji je posao da je čuvaju,obrađuju,tumače i javnosti interpretiraju.
Danas je u kraljevačkom Spomen parku upriličen Dan sećanja na nevino stradale žrtve u oktobru 1941 godine. Ovome je predhodila komemorativna sednica Skupštine grada Kraljeva a u okviru pomena na nevino stradale , u Spomen parku , su glumci Kraljevačkog pozorišta izveli inscenaciju poeme „Smrt u kući“ kraljevačkog pesnika , i nekadašnjeg urednika kulturne rubrike u „Borbi“, Bogdana Mrvoša , u režiji Aleksandre Kovačević . Decenijam unazad Kraljevo obeležava i seća se dana iz oktobra 1941 godine kada su pripadnici 717 rezervne pešadijske divizije 749 puka nemačkog Vermahta ,pod komandom majora Ota Deša, , čiji su pripadnici mahom bili austrijanci i prusi , sprovodeći naredbu generala nemačke pešadije u Srbiji Franca Bemea , izdatu 10.oktobra 1941 godine , o streljanju 100 zarobljenika ili talaca za svakog ubijenog nemačkog vojnika.Tada je , u Kraljevu, u periodu od 15 do 20 oktobra streljano 2190 nevinih talaca , mahom žitelja grada na Ibru ali nekoliko desetina izbeglica iz Slovenije i sa Kosova koji su se tih burnih dan našli u Kraljevu. Dugo se u javnosti operisalo sa znatno većim brojem nevino stradalih ali je zahvaljujući naporu Narodnog muzeja iz Kraljeva ali pre svega višeg kustosa Silvije Krejaković ,tokom sedmogodišnje realizacije projekta „Popis žrtava II svetskog rata u Kraljevu“, u periodu 2002 do 2009 godine utvrđen ovaj broj streljanih imenom i prezimenom. Koncept sećanja na ove tragične dan menjan je više puta tokom svih predhodnih 76 godina, od plahata iz 1942 godine kojim je najavljen Godišnji parastos, preko Svečanog šestogodišnjeg pomena iz 1948 godine ,zatim Oktobarskih svečanosti ,Kraljevačkog oktobra , dočekivanja „Voza bratstva i jedinstva“ pa sve do izvođenja avangardnih pozorišnih i muzičkih performansa krajem sedamdesetih i osamdestetih godina prošlog veka , da bi se stiglo do današnjeg načina obeležavanja . On , u jednom delu , podrazumeva parastos nevino stradalim kao verski obered a u drugom delu polaganje venaca ,uz predhodni počasni plotun a potom i izvođenje prigodnog programa primerenog sadržaja nekog od , primarno lokalnih, kulturnih stvaralaca. Uprkos protoku vremena projekat kraljevačkog „Spomen parka“, izabran kao prvonagrađeni na opštejugoslovenskom konkursu iz 1971 godine, autora Spasoja – Paje Krunića ,beogradskog arhitekte, nije dovršen ali je dobio neke nove sadržaje, poput Spomen kapele , istog autor čija gradnja traje zadnje četri godine , i koja , nažalost , takođe nije završena kao što ni sam Spomen park nije kompletno ograđen pa često ,tokom godine , biva žrtvom različitih vidova vandalskog ponašanja pojedinaca.Ovogodišnjem Danu sećanja prisustvovalo je, uprkos lepom vremenu, manje od hiljadu prisutnih pa i to ,na svoj način, kazuje da se ,i sadašnji koncept obeležavanja, valja preispitati i , ako treba, osavremeniti sadržajima primerenim senzibilitetu novih naraštaja koji treba da neguju sećanje na te tragične dane kako je to ,između ostalog, danas poručio, u svom obraćanju na Spomen parku i gradonačelnik Kraljeva dr. Predrag Terzić. 